آموزش رفتار قاطعانه به کودک
۱۴۰۴/۰۱/۰۹
وقتی کودک نمی‌تواند بگوید «نه»؛ چطور قاطعیت را به او یاد بدهیم؟
«بذار اسباب‌بازیت رو بردارم.»
«بیا این کار رو انجام بده، وگرنه دیگه باهات دوست نمی‌شم.»
«اشکالی نداره، فقط شوخی کردم!»
کودکان در روابطشان با دوستان، همکلاسی‌ها و حتی گاهی بزرگ‌ترها با موقعیت‌هایی روبه‌رو می‌شوند که ممکن است ندانند چطور باید به آنها واکنش نشان دهند.
بعضی کودکان خیلی راحت مخالفت می‌کنند و می‌گویند «نه». بعضی دیگر ترجیح می‌دهند سکوت کنند، کوتاه بیایند یا خواسته خودشان را نادیده بگیرند تا مبادا دیگری ناراحت شود.
اما آیا کودک باید همیشه برای حفظ رابطه، از خواسته خودش بگذرد؟
نه گفتن، مخالفت کردن و دفاع محترمانه از خود، مهارت‌هایی هستند که کودک باید آنها را یاد بگیرد.
چرا بعضی کودکان نمی‌توانند «نه» بگویند؟
برای یک کودک، «نه» گفتن همیشه به سادگی یک کلمه نیست.
ممکن است کودک نگران باشد که دوستش دیگر با او بازی نکند.
ممکن است فکر کند اگر مخالفت کند، بچه خوبی نیست.
ممکن است از عصبانی شدن طرف مقابل بترسد.
یا اصلاً نداند در آن موقعیت چه جمله‌ای باید بگوید.
به همین دلیل، قاطعیت چیزی نیست که فقط با گفتن «از خودت دفاع کن» ایجاد شود؛ کودک نیاز دارد این مهارت را ببیند، تمرین کند و در موقعیت‌های مختلف تجربه کند.
قاطعیت یعنی دفاع از خود، بدون آسیب زدن به دیگران
یکی از مهم‌ترین نکات در آموزش این مهارت، تفاوت میان قاطعیت و پرخاشگری است.
قاطعیت یعنی کودک بتواند خواسته یا مخالفت خود را به شکل واضح بیان کند.
مثلاً:
«من دوست ندارم این کار رو با من انجام بدی.»
«لطفاً وسایلم رو بدون اجازه برندار.»
«من نمی‌خوام این بازی رو انجام بدم.»
«نه، این کار برای من مناسب نیست.»
اما پرخاشگری ممکن است شامل توهین، تهدید، هل دادن یا آسیب زدن به دیگری باشد.
کودک لازم است بداند که برای دفاع از خودش، مجبور نیست تبدیل به فردی پرخاشگر شود.
می‌توان محکم بود و همچنان محترمانه رفتار کرد.
«نه» گفتن را در خانه تمرین کنیم
یکی از بهترین راه‌ها برای آموزش قاطعیت، تمرین موقعیت‌های فرضی است.
مثلاً می‌توانیم با کودک بازی کنیم و بگوییم:
«فرض کن دوستت می‌خواد بدون اجازه اسباب‌بازیت رو برداره. چی می‌گی؟»
یا:
«فرض کن کسی ازت می‌خواد کاری رو انجام بدی که دوست نداری. چطور می‌گی نه؟»
کودک می‌تواند چند پاسخ مختلف را امتحان کند.
مثلاً:
«نه، من نمی‌خوام.»
«لطفاً این کار رو نکن.»
«من با این موضوع راحت نیستم.»
«اگر ادامه بدی، من از معلم کمک می‌گیرم.»
تمرین در محیط امن خانه باعث می‌شود کودک هنگام مواجهه با یک موقعیت واقعی، جمله‌های آماده‌تری در ذهن داشته باشد.
زبان بدن هم حرف می‌زند
قاطعیت فقط به کلمات مربوط نمی‌شود.
لحن صدا، حالت بدن و نحوه ایستادن کودک نیز می‌توانند پیام او را منتقل کنند.
به کودک می‌توان یاد داد:
- واضح و قابل شنیدن صحبت کند.
- جمله‌اش را کوتاه و روشن بیان کند.
- در صورت امکان به طرف مقابل نگاه کند.
- حالت بدنش نشان‌دهنده ترس یا تردید شدید نباشد.
- بدون داد زدن، پیام خودش را منتقل کند.
البته هدف این نیست که کودک مجبور شود همیشه تماس چشمی داشته باشد یا یک شکل خاص از زبان بدن را رعایت کند؛ مهم‌تر از همه، این است که بتواند پیامش را به شکل روشن و امن منتقل کند.
اگر طرف مقابل «نه» کودک را نپذیرفت چه؟
این قسمت بسیار مهم است.
گاهی کودک می‌گوید «نه»، اما طرف مقابل همچنان به رفتار خود ادامه می‌دهد.
در چنین شرایطی، نباید مسئولیت همه چیز را روی دوش کودک بگذاریم و بگوییم:
«خودت باید از خودت دفاع کنی.»
کودک باید بداند که درخواست کمک کردن کاملاً قابل قبول است.
اگر کسی به مرزهای او احترام نمی‌گذارد، او می‌تواند از موقعیت دور شود و به یک بزرگسال قابل اعتماد اطلاع دهد؛ مانند والدین، معلم یا فرد بزرگسال مسئول.
به کودک باید یادآوری کنیم:
کمک خواستن نشانه ضعف نیست.
گاهی کمک خواستن، امن‌ترین و درست‌ترین انتخاب است.
مرزهای شخصی؛ «بدن من متعلق به من است»
آموزش قاطعیت با آموزش مرزهای شخصی نیز ارتباط نزدیکی دارد.
کودک باید بداند که بدن، وسایل شخصی و احساسات او اهمیت دارند و می‌تواند درباره بسیاری از تعاملات بدنی احساس راحتی یا ناراحتی داشته باشد.
همچنین لازم است کودک بداند اگر رفتار یا تماسی باعث ناراحتی او شد، می‌تواند مخالفت کند و موضوع را با یک بزرگسال قابل اعتماد در میان بگذارد.
در این آموزش‌ها بهتر است به جای ترساندن کودک، از زبان ساده و متناسب با سن او استفاده کنیم.
هدف این است که کودک احساس کند حق دارد درباره مرزهای خودش صحبت کند و در صورت نیاز کمک بگیرد.
مراقب این جمله باشیم: «بچه خوب همیشه مهربونه»
مهربانی ارزشمند است، اما مهربان بودن به معنی قبول کردن همه خواسته‌های دیگران نیست.
کودک می‌تواند مهربان باشد و در عین حال بگوید:
«نه.»
می‌تواند دوستش را دوست داشته باشد و با یک رفتار او مخالفت کند.
می‌تواند به احساس دیگران اهمیت بدهد و در عین حال از احساس خودش نیز مراقبت کند.
این تفاوت مهمی است که کودک باید یاد بگیرد:
مهربانی با بی‌مرزی فرق دارد.
والدین چگونه می‌توانند قاطعیت را تقویت کنند؟
آموزش قاطعیت فقط به موقعیت‌های بیرون از خانه محدود نمی‌شود.
کودک ابتدا در خانواده تجربه می‌کند که آیا نظرش شنیده می‌شود یا نه.
وقتی کودک بتواند در موضوعات متناسب با سنش انتخاب کند، نظرش را بیان کند و حتی گاهی با والد مخالفت محترمانه داشته باشد، فرصت پیدا می‌کند این مهارت را تمرین کند.
می‌توانیم به جای اینکه همیشه به جای کودک تصمیم بگیریم، از او بپرسیم:
«خودت کدوم رو ترجیح می‌دی؟»
«نظرت درباره این موضوع چیه؟»
«اگر دوست نداشتی، می‌تونی بهم بگی.»
و وقتی کودک مخالفت محترمانه‌ای می‌کند، لازم نیست فوراً آن را لجبازی بدانیم.
گاهی یک «نه» کوچک، فرصتی برای تمرین یک مهارت بزرگ است.
کودک باید بداند که تنها نیست
هدف از آموزش قاطعیت این نیست که کودک را مسئول تمام رفتارهای دیگران کنیم.
ما نمی‌توانیم همیشه جلوی رفتار نامناسب دیگران را بگیریم؛ اما می‌توانیم به کودک کمک کنیم نشانه‌های ناراحتی را بشناسد، مرزهای خود را بیان کند، از موقعیت‌های نامناسب فاصله بگیرد و در صورت نیاز از بزرگسالان کمک بخواهد.
کودک لازم نیست همیشه قوی‌ترین فرد جمع باشد.
لازم نیست همیشه جواب آماده داشته باشد.
لازم نیست همه مشکلات را خودش حل کند.
گاهی قاطعیت یعنی گفتن:
«این کار رو دوست ندارم.»
گاهی یعنی:
«نه.»
و گاهی یعنی:
«من کمک لازم دارم.»
همه اینها شکل‌هایی از مراقبت از خود هستند.
به کودک یاد بدهیم که صدایش شنیده می‌شود؛
«نه» گفتن حق اوست و برای دفاع از خودش لازم نیست به دیگران آسیب بزند.
